ಮನಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಮದ್ದು ನೀಡಿದ ಮಾನವೀಯ ವೈದ್ಯ ಡಾ. ಆನಂದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ

ಹಿರಿಯ ಮನೋವೈದ್ಯರ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಟ

ಧಾರವಾಡ
ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಗಾಯಕ್ಕೆ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೈಹಿಕ ಗಾಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಳವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕಾಡಬಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅದಕ್ಕೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಭರವಸೆಯ ಮದ್ದು ನೀಡಿದವರು ಹಿರಿಯ ಮನೋವೈದ್ಯ ಡಾ. ಆನಂದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ.

ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದಾಗ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಡಾ. ಆನಂದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಅವರದ್ದು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ವೈದ್ಯರಾಗಿ ರೋಗಕ್ಕೆ ಔಷಧ ನೀಡುವುದಷ್ಟೇ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮಾನಸಿಕ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ಕುರಿತು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ, ಭಯ, ಸಂಕೋಚ ಮತ್ತು ಕಳಂಕದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

ಅವರ ಅಗಲಿಕೆ ಒಂದು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವೃತ್ತಿಯ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಘಟನೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಕುರಿತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಜನಪರ ವೈದ್ಯರೊಬ್ಬರ ಯುಗದ ಅಂತ್ಯವೂ ಹೌದು.

ಧಾರವಾಡವೇ ಕರ್ಮಭೂಮಿ;
ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಳಿಕ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡ ಡಾ. ಪಾಂಡುರಂಗಿ, ಧಾರವಾಡವನ್ನು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ಜೀವನವಿವರದ ಪ್ರಕಾರ, ಕರ್ನಾಟಕ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು, ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮೂಲಕ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಅವರು, ಆಗಿನ ಕರ್ನಾಟಕ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್‌ನಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ನಂತರ ಮಿರಜ್‌ನ ಖ್ಯಾತ ಮನೋವೈದ್ಯ ಡಾ. ಬಿ.ಎಂ. ದೇಬಸಿಕ್ದಾರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ ಅನುಭವ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದರು.

ಆದರೆ ಅವರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಬದುಕಿನ ನಿಜವಾದ ಗುರುತು ಮೂಡಿದ್ದು ಧಾರವಾಡ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ.

ಮಾನಸಿಕ ಕಾಯಿಲೆ ಎಂದರೆ ಮುಚ್ಚಿಡಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ, ಮನೋವೈದ್ಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವುದೇ ಅವಮಾನ ಎಂಬಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮನೋಭಾವ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ತಂದರು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದ ಪುಟ್ಟ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಂತರದ ವಿಶಾಲ ಸೇವೆಯವರೆಗೂ ರೋಗಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾನವೀಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವರ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಮದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು.

‘ಮನೋರೋಗ’ದ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಳಂಕದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ

ಇಂದು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ತುಸು ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮೂರು–ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾನಸಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕಾಯಿಲೆಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ ಕುಟುಂಬಗಳು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲವದು.

ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಆನಂದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೊಠಡಿಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತರಾಗದೆ ಸಮಾಜದ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದರು.

ಶಾಲೆ–ಕಾಲೇಜುಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಪಾಲಕರಿಗೆ ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವಿಕಾಸದ ಕುರಿತು ತಿಳಿಸಿದರು. ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಹದಿಹರೆಯದವರ ಮಾನಸಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ವಿವರಿಸಿದರು. ವಿವಿಧೆಡೆ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗದವರ ಬಳಿಗೇ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದರು. ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆ ಅವರ ವೃತ್ತಿಬದುಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮವಾಗಿತ್ತು.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ಪಾಲಕರ ಆಪ್ತಸಮಾಲೋಚನೆ, ವಿವಾಹಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ವೈವಾಹಿಕ ಸಮಾಲೋಚನೆ, ಹದಿಹರೆಯದವರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ವ್ಯಸನಮುಕ್ತಿಯಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಸೇವೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು.

ವೈದ್ಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಪ್ತಸಮಾಲೋಚಕ

ಡಾ. ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಿಶೇಷತೆ ಅವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ಮನೋವೈದ್ಯರ ಎದುರು ಕುಳಿತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಆತಂಕ ರೋಗಿಗೆ ಬಾರದಂತೆ ಮಾತನಾಡುವ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಾನಸಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆತನ ಕುಟುಂಬದವರ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಅವರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.

‘ಆರೋಗ್ಯಕರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಮನಸ್ಸು’ ಎಂಬ ಆಶಯವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಧ್ಯೇಯದಂತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಮನೋರೋಗಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವುದಲ್ಲ; ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಒಟ್ಟು ಆರೋಗ್ಯದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾರಿದರು.

ವಯೋವೃದ್ಧರ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ಇತ್ತು. 2024ರಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರವೂ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರಾಗಿರಬೇಕು, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರು ಯುವಪೀಳಿಗೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಕರೆ ನೀಡಿದ್ದರು.

ಸೇವೆಗೆ ಸಂದ ಗೌರವ

ವೈದ್ಯಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸಮುದಾಯ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಡಾ. ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಅವರಿಗೆ ಹಲವು ಗೌರವಗಳು ಸಂದಿವೆ. ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪುರಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಅವರು ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದರು. 2010ರಲ್ಲಿ ‘ಎಮಿನೆಂಟ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಸ್ಟ್ ಅವಾರ್ಡ್’, 2011ರಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ‘ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಸ್ಟ್ ಅವಾರ್ಡ್’ ಹಾಗೂ 2017ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಕಟೀಲ್ ಅಪ್ಪು ಪೈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅವರಿಗೆ ಸಂದಿತ್ತು. 2018ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ 68ನೇ ಘಟಿಕೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಆದರೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಗೌರವವೆಂದರೆ ಸಾವಿರಾರು ರೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳು ಅವರ ಮೇಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸ.

ಸೇವೆಯ ಪರಂಪರೆ ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಕುಟುಂಬ;
ಡಾ. ಆನಂದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ ಅವರೊಬ್ಬರಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿಯೂ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಹಾಗೂ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸೇವೆಯ ಪರಂಪರೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಡಾ. ಅನುಪಮಾ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಆಪ್ತಸಮಾಲೋಚನಾ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಡಾ. ಆದಿತ್ಯ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಮತ್ತು ಡಾ. ಸ್ವಪ್ನಾ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಮನೋವೈದ್ಯರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವರ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಡಾ. ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಸೇವೆಯ ದೀಪ ಅವರು ಇಲ್ಲವಾದ ನಂತರವೂ ಬೆಳಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಮನಸ್ಸಿನ ವೈದ್ಯ’ನಿಗೆ ವಿದಾಯ;
ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಗೇ ಹೊಸ ಮಾನವೀಯ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಡಾ. ಆನಂದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಎರಡನೆಯ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರಿದವರು.

ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಸಮಾಜದ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ತಂದವರು; ಮಾನಸಿಕ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆಯುವುದು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದವರು; ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧರವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಆರೋಗ್ಯದ ಕುರಿತು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದವರು; ರೋಗಿಯನ್ನು ‘ಕೇಸ್’ ಎಂದು ನೋಡದೆ ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಕಂಡವರು.

ಅವರ ಬದುಕಿನ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಬಹುಶಃ ಇದೇ — ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಔಷಧ ಕೊಟ್ಟರು; ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವಿಗೆ ಭರವಸೆ ಕೊಟ್ಟರು; ಮನೋರೋಗದ ಸುತ್ತಲಿದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಂಕವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಬದುಕಿನ ಬಹುಭಾಗವನ್ನೇ ಮೀಸಲಿಟ್ಟರು.

ಇಂದು ಆ ಹಿರಿಯ ವೈದ್ಯರ ನಡೆ ನಿಂತಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವರು ಆರೋಗ್ಯಗೊಳಿಸಿದ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಿತ್ತಿದ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಡಾ. ಆನಂದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಅವರ ಸೇವೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ಉಳಿಯಲಿದೆ.

ಮನಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದ ಆ ಹಿರಿಯ ಜೀವಕ್ಕೆ ಭಾವಪೂರ್ಣ ನಮನ.